Çek ve senet neden farklı işlem görür?

Çek ve senet (bono), Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen kıymetli evrak niteliğindeki kambiyo senetleridir. Bu senetlere bağlanan alacaklar, adi bir alacağa göre çok daha hızlı ve güçlü bir takip yoluna, kambiyo senetlerine mahsus icra takibine konu olabilir. Ancak bu avantajdan yararlanabilmek için senedin şekil şartlarını taşıması ve süresinde işleme konulması gerekir; aksi halde alacak, zayıflamış bir hukuki konuma düşer.

Çekte zamanaşımı

Çek, ibraz süresi içinde bankaya sunulmak zorundadır; aynı şehirde düzenlenmiş çeklerde bu süre on gün, farklı şehirlerde düzenlenmiş çeklerde bir ay, yurt dışında düzenlenip Türkiye'de ödenecek çeklerde üç aydır. Türk Ticaret Kanunu'na göre, çek hamilinin cirantalara, keşideciye ve diğer çek borçlularına karşı başvuru hakkı, ibraz süresinin bitiminden itibaren altı ay geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu süre oldukça kısadır ve uygulamada en çok kaçırılan sürelerden biridir.

Senette (bonoda) zamanaşımı

Bonoda zamanaşımı süresi çekten daha uzundur: kambiyo senedi hamilinin borçluya karşı alacağı, vade tarihinden itibaren üç yıllık zamanaşımına tabidir. Bono üzerinde vade tarihi yazılı değilse, görüldüğünde ödenecek senet sayılır ve düzenleme tarihinden itibaren bir yıl içinde ibraz edilmesi gerekir.

Zamanaşımı dolduğunda alacak tamamen yok olur mu?

Hayır. Zamanaşımına uğrayan çek veya senet, kambiyo hukukundan kaynaklanan özel ve hızlı takip hakkını kaybeder; ancak alacağın kendisi, temel ilişkiye (örneğin mal satışı, hizmet sözleşmesi) dayanılarak genel hükümlere göre, adi alacak davası veya genel haciz yoluyla icra takibi ile istenebilir hale gelir. Bu yol, kambiyo senedine özgü takibe göre daha uzun sürer; borçlunun itirazı daha geniş bir incelemeye tabi tutulur ve itiraz süresi yedi gündür (çekte beş gün değil).

Takip yolları karşılaştırması

  • Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu: Zamanaşımı dolmamış çek ve senetler için kullanılır; borçlunun itiraz süresi çekte beş, bonoda yedi gündür ve itiraz icra mahkemesinde sınırlı sebeplerle incelenir.
  • Genel haciz yoluyla ilamsız takip: Zamanaşımına uğramış kambiyo senetleri veya diğer borç ilişkileri için kullanılır; itiraz süresi yedi gündür ve itiraz takibi tamamen durdurur, alacaklının itirazın kaldırılması veya iptali davası açması gerekir.
  • Genel hükümlere göre alacak davası: Senet kaybolmuş, zamanaşımına uğramış veya şekil şartı taşımıyorsa, alacağın temel ilişkiye dayanılarak dava yoluyla istenmesi gerekebilir.

Karşılıksız çek keşide etmenin ayrı sonuçları

Çek Kanunu, karşılıksız çıkan çek için hamile icra yolunun yanında ayrı bir idari yaptırım da öngörür: karşılıksız kalan çek bedelinin bir kısmı ödenmezse keşideci hakkında idari para cezası uygulanabilir ve belirli şartlarda çek hesabı açma yasağı gündeme gelebilir. Bu şikâyet yolu, icra takibinden bağımsız olarak ve belirli bir süre içinde ilgili cumhuriyet başsavcılığına yapılmalıdır.

Pratik öneriler

Çek veya senet aldığınızda ibraz ve zamanaşımı sürelerini not almak, mümkünse takvime işaretlemek, hak kaybının en etkili önlemidir. Süresi yaklaşan veya dolmuş bir senet elinizde varsa, hangi takip yolunun hâlâ açık olduğunu ve temel ilişkiye dayanan alternatif yolları bir avukatla birlikte değerlendirmeniz, alacağınızı tamamen kaybetmenizin önüne geçebilir.

Zamanaşımının kesilmesi ve durması

Zamanaşımı süresi her zaman kesintisiz işlemez. Borçlunun borcu kısmen ödemesi, alacağı yazılı olarak kabul etmesi veya alacaklının icra takibi başlatması gibi hallerde zamanaşımı kesilir ve süre yeniden baştan işlemeye başlar. Bu nedenle süresi dolmaya yakın bir senet için zamanında bir icra takibi başlatmak veya borçludan yazılı bir kabul almak, alacağın zamanaşımına uğramasını önleyebilir. Borçlunun kısmi ödemesi de genellikle zımni bir borç ikrarı sayılır ve zamanaşımını keser.

Teminat amaçlı verilen çek ve senetler

Ticari ilişkilerde çek ve senetler çoğu zaman bir borcun teminatı olarak, henüz vadesi gelmemiş bir alacak için önceden verilir. Bu durumda çek veya senedin üzerindeki tarih ile asıl borcun doğduğu tarih farklı olabilir; uygulamada "teminat çeki" olduğu ispatlanabilirse, bu durum çekin kambiyo vasfını ortadan kaldırmaz ama borçlunun itirazlarını (örneğin borcun bir kısmının ödenmiş olması) daha geniş biçimde ileri sürebilmesine imkân tanıyabilir. Bu nedenle teminat amacıyla çek veya senet alırken, aradaki asıl ilişkiyi gösteren yazılı bir belgenin de saklanması önemlidir.

Keşidecinin iflası veya ölümü halinde takip

Çek veya senet borçlusunun iflas etmesi halinde alacaklı, alacağını iflas masasına kaydettirmek zorundadır; bireysel icra takibi bu durumda kural olarak durur. Borçlunun ölümü halinde ise takip, mirasçılarına karşı sürdürülebilir; ancak mirasçılar mirası reddetmişse veya resmi tasfiye talep etmişse, alacağın tahsili bu sürece göre şekillenir. Bu durumlarda hem icra hukuku hem de miras hukuku kurallarının birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Cirodan doğan sorumluluk

Bir çek veya bono, ciro edilerek (arkası imzalanıp başka birine devredilerek) el değiştirebilir. Ciro eden kişi, kural olarak kendisinden sonraki hamillere karşı ödeme garantisi verir; yani çek karşılıksız çıkarsa veya senet ödenmezse, hamil cirantalardan herhangi birine başvurabilir. Bu "müracaat hakkı" nedeniyle bir çeki veya bonoyu ciro ile devralan kişi, kendisinden önceki tüm cirantaların ve keşidecinin ödeme gücünden faydalanabilir; ancak bu hak da yukarıda açıklanan ibraz ve başvuru sürelerine tabidir.

Elektronik ve karekodlu çeklerde dikkat edilmesi gerekenler

Bankaların bastığı çeklerde yer alan karekod ve seri numarası bilgileri, çekin sahteliğinin ve bloke durumunun sorgulanmasında kullanılabilir. Çek alırken karekodun okunaklı olup olmadığının, çek üzerindeki bilgilerin (tutar, tarih, imza) birbiriyle uyumlu olduğunun kontrol edilmesi, ileride "çekte tahrifat" gibi ek bir uyuşmazlığın önüne geçer. Çekin arka yüzündeki ciro silsilesinin de kesintisiz olması, hamilin meşru hak sahibi olduğunu göstermesi açısından önemlidir.

Protesto çekme ve ispat kolaylığı

Çek veya bononun ödenmediğinin resmi olarak tespiti için noter aracılığıyla protesto çekilebilir; bankanın çekin karşılıksız olduğuna dair verdiği şerh de protesto yerine geçer. Protesto, özellikle cirantalara başvuru hakkının korunması için önemlidir; protesto çekilmezse hamilin cirantalara karşı başvuru hakkı belirli istisnalar dışında zayıflayabilir. Bu nedenle çek karşılıksız çıktığında bankadan alınan karşılıksızlık şerhinin saklanması ve gerekiyorsa ayrıca protesto işleminin zamanında yaptırılması önemlidir.

Kısmi ödeme kabul edilmesinin sonuçları

Alacaklı, çek veya senet bedelinin bir kısmını kabul etmek zorunda değildir, ancak kabul ederse bu durum takibe devam etme hakkını ortadan kaldırmaz; kalan tutar için takibe aynı belgeyle devam edilebilir. Kısmi ödemenin tutanağa veya yazılı bir belgeye bağlanması, hem ödenen tutarın hem de kalan borcun ileride tartışmasız biçimde belirlenmesini sağlar. Kısmi ödeme kabul edilirken "ibraname" niteliğinde bir belge imzalanmaması, alacaklının kalan hakkını kaybetmemesi için önemlidir.

Sahtecilik şüphesi olan senetlerde izlenecek yol

Borçlu, üzerindeki imzanın kendisine ait olmadığını iddia ederse, icra takibine itiraz ederken bu iddiayı açıkça ileri sürmesi gerekir; bu durumda icra mahkemesi, imza incelemesi için bilirkişiye başvurur. İmza taklit edilmişse takip iptal edilir ve alacaklının bu belgeye dayanarak başka bir takip yapması da mümkün olmaz; ancak alacaklı, temel ilişkiye dayanarak genel hükümlere göre dava açabilir. Bu nedenle bir çek veya senet elden teslim alınırken, borçlunun kimliğinin ve imzasının mümkünse tanık önünde doğrulanması ileride çıkabilecek sahtecilik iddialarına karşı koruma sağlar.

Takas ve mahsup imkânı

Borçlu, alacaklıdan ayrı bir alacağı bulunduğunu ispat ederse, bu alacağını çek veya senet borcuyla takas etmek isteyebilir; ancak kambiyo senetlerine mahsus icra takibinde takas itirazının ileri sürülebilmesi, alacağın kesin ve likit (belirli) olmasına bağlıdır, tartışmalı bir alacak takas itirazına dayanak yapılamaz. Takas itirazı kabul edilirse, takip bu tutar kadar düşürülür; genel haciz yoluyla yapılan takiplerde ise takas itirazının kapsamı biraz daha geniş değerlendirilebilir.

Yurt dışında düzenlenen çek ve senetlerde takip

Yurt dışında düzenlenmiş ancak Türkiye'de ödenecek bir çek veya senet söz konusu olduğunda, ibraz ve zamanaşımı sürelerinin hesaplanmasında düzenleme yeri dikkate alınır; bu tür belgelerde süre genellikle Türkiye içinde düzenlenenlere göre daha uzundur (örneğin üç ay). Borçlunun yurt dışında bulunması, takip açısından ek zorluklar (tebligat, yetkili icra dairesinin belirlenmesi) doğurabilir; bu durumlarda uluslararası tebligat kuralları ve ikili anlaşmaların dikkate alınması gerekir.

İflasın ertelenmesi ve konkordato ile ilişkisi

Borçlu şirket konkordato ilan ettirmişse veya konkordato geçici mühlet kararı alınmışsa, bu süre boyunca borçlu aleyhine çek ve senede dayalı olanlar da dahil hiçbir icra takibi başlatılamaz, başlamış olanlar da durur; rehinle temin edilmiş alacaklar bu kuralın dışındadır. Bu nedenle bir borçlunun konkordato sürecine girdiği öğrenildiğinde, elde ilamsız bir çek veya senet bulunsa da doğrudan icra takibi başlatılamayacağı, alacağın konkordato projesi kapsamında ve komiser nezaretinde bildirilmesi gerektiği göz önünde bulundurulmalıdır.

Sonuç

Kambiyo senetlerinde süreler kısa ve sıkı biçimde uygulanır; bir günlük gecikme bile takip yolunu değiştirebilir. Alacağınızın hangi aşamada olduğunu değerlendirmek için ticaret ve şirketler hukuku sayfamızı inceleyebilir veya bizimle iletişime geçebilirsiniz.